Garść informacji o kamienicy przy Oboźnej 8 w Warszawie

Dach kamienicy przy Oboźnej 8 w Warszawie

 

W XVIII wieku wąwozem w skarpie na Powiśle spływał strumień, tworząc naturalną granicę dla zabudowy towarzyszącej Pałacowi Kazimierzowskiemu, wzniesionemu dla Władysława IV w charakterze królewskiej villae regiae (rezydencji letniskowej).

 

 

 

W XVII wieku w sąsiedztwie pałacu wybudowano także koszary, które spłonęły w 1814 roku. Pałac, mimo bezpośredniego zagrożenia pożarem, ocalał. To wtedy zaczęła się historia kamienicy przy ulicy Oboźnej 8 w Warszawie. Do tego czasu miejsce nad samym strumieniem było puste— widać to na poplamionej mapie z XVIII wieku.

 

 

 

Budowę kamienicy rozpoczęto niezwłocznie po pożarze, na podstawie projektu Józefa Borettiego. Akt erekcyjny 3 marca 1815 r. podpisali: ks. Stanisław Staszic, architekt miasta Jakub Kubicki, Julian Ursyn Niemcewicz oraz Karol Lelewel. 

Budowa zakończyła się w 1816 roku. Po jej ukończeniu właścicielem został Konstanty Kozłowski. W 1852 roku kolejną właścicielką została Tekla Rapacka (de domo Kozłowska), spadkobierczyni wsławiona rozległą działalnością filantropijną. Portretu Tekli jednak nie zamieszczę - ciekawskich odsyłam do Wikipedii.

 

Szkic sytuacyjny ulicy Oboźnej z 1846 roku zachwyca kaligraficznym kunsztem (nigdy mu nie dorównałem na zajęciach z rysunku technicznego). Zaznaczono na nim bieg ulicy, którą poprowadzono nad stropem kanału zakrywającego dawny strumień. W dolnej części Oboźnej wybudowano zdrój — to z niego tryska woda z zabudowanego strumienia.

 

 

 

 

Pod koniec września 1939 roku Luftwaffe przeprowadziła jedno z najbardziej zbrodniczych bombardowań Śródmieścia. Kamienica ucierpiała rykoszetem — wybuch w sąsiedztwie uszkodził górny narożnik od strony Krakowskiego Przedmieścia. Ubytki doraźnie załatano podczas okupacji niemieckiej. Hitlerowcy nie pozwalali na odbudowę i gruntowne naprawy.

To zdjęcie porusza.

Już pierwszego dnia Powstania Warszawskiego kamienica została spalona przez żołnierzy Wehrmachtu broniących budynków Uniwersytetu Warszawskiego. Trzykrotnie użyli miotaczy ognia, powstrzymując powstańców przed podjęciem ataku od strony ulic Oboźnej i Ksawerów. Po upadku powstania niemieccy saperzy dokończyli dzieła zniszczenia, wyburzając część ścian kapitalnych (nośnych).

Widok od strony Powiśla i Dynasów

 

Zaraz po wyzwoleniu Warszawy rozebrano część zrujnowanej kamienicy — tę posadowioną na pochyłości zniwelowanej skarpy, z widokiem na Wisłę, a przez to grożącą w każdej chwili zawaleniem. Resztę rozebrano w latach 1947–1948. Gruz wywieziono setkami ciężarówek za Wisłę, na hałdę, na której wzniesiono później Stadion X-lecia.

Budynek przy Oboźnej 8 zbudowano od nowa według projektu Stanisława Płoskiego, który przez kilka lat pracował w Biurze Odbudowy Stolicy. Zrezygnował z pracy w BOS, gdy o kierunkach odbudowy Warszawy zaczęli decydować zwolennicy moskiewskiego socrealizmu. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kamienica dzisiaj - ma charakter

 

Architektura kamienicy nawiązywała do przedwojennego pierwowzoru, jednak jej wnętrze zostało zmienione. Stała się obiektem użyteczności publicznej. Miała służyć Zrzeszeniu Handlu i Usług, które gromadziło „prywaciarzy” z całej Polski. Do 1950 roku przedsiębiorcy oraz Bank Gospodarstwa Krajowego wyłożyli ponad sto milionów ówczesnych złotych. Zdążyli przed wymianą pieniądza, dzięki której władze pozbawiły „kapitalistów i kułaków” oszczędności. Wtedy też zakazano gromadzenia złota, platyny, obcych walut i kosztowności, otwierając na dziesięciolecia czarny rynek wymiany.

Odbudowana kamienica została w 1953 roku przejęta przez Uniwersytet Warszawski. Przejęcie to zwieńczyło starania UW podjęte jeszcze po odparciu bolszewickiej agresji w 1920 roku. Władze przedwojenne nie chciały wyzbywać się własności municypalnej. Dopiero w okresie rządów Bieruta stało się to możliwe na mocy warszawskiego dekretu wywłaszczeniowego. Zrzeszenie kupieckie, postrzegane jako emanacja niedopuszczalnej — w oczach ortodoksyjnych komunistów — prywatnej inicjatywy, nie zdołało obronić świeżo wybudowanej kamienicy przed przejęciem, mimo licznych ustępstw, takich jak udostępnianie sali konferencyjnej wykładowcom i studentom. Na nic zdały się publiczne wystąpienia członków prezydium wychwalające narzucony siłą ustrój. W 1953 roku zrzeszenie przeniosło się pod inny adres.

Dziś kamienica, w której mieszczą się:
– Katedra Italianistyki (Wydział Neofilologii),
– Instytut Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich,
– dziekanat Wydziału Polonistyki,
– czytelnia międzywydziałowa,
stała się przedmiotem sporu o ustalenie prawa własności.

Urząd m.st. Warszawy wciąż nie chce jej zwrócić spadkobiercom inwestora, który przywrócił ją do życia z ruin.

Materiały źródłowe

Dla varsavianistów to niewątpliwie rarytas. 

Sam autor, doktor prawa, również pracował w BOS 

i udzielał się przy odbudowie kamienicy. 

.

 

[1] – Stanisław Schimitzek „Dom Kupca w Warszawie 1947-1953 – kronika odbudowy domu przy ulicy Oboźnej 8”. Warszawa 1954.

Archiwum Biura Odbudowy Stolicy – Zespół nr 25/1, teczka 4507

[2] – Dokumenty potwierdzające wykonanie rozbiórki części budynku przy ul. Oboźnej 8 w Warszawie w latach 1945-1946; teczka 4507 Zespołu nr 25/1 BOS.

[3] – Zdjęcie części budynku poddanego rozbiórce od strony wschodniej; teczka 4507 Zespołu nr 25/1 BOS.

Strona internetowa Archiwum Państwowego w Koszalinie: https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/ru/web/archiwum-panstwowe-w-koszalinie

[4] – Plan sytuacyjny zabudowy miejskiej z XVIII wieku przy ul. Oboźnej.

[5] – Plan sytuacyjny zabudowy ul. Oboźnej z 1846 roku.

www.fotopolska.eu

[6] – Zdjęcie ulicy Oboźnej z 1947 roku od strony wschodniej (od ul. Sewerynów) z widokiem zrujnowanej kamienicy przy ul. Oboźnej 8.

Warszawskie Nowe Bródno 1939 - Pejżaże Zygmunta Kupniewskiego

Są chwile, kiedy odczuwamy (…) potrzebę przekonania się, że nie jesteśmy znikąd.” – Olgierd Budrewicz „Warszawa w starej fotografii”.

Dostałem książkę „Warszawskie Nowe Bródno 1938 – Pejzaże” Zygmunta Kupniewskiego wydaną przez Urząd Dzielnicy Targówek w 2019 roku. Zrobiło się ciekawie. To o dzielnicy, która korzeniami sięga czasów budowy Cytadeli warszawskiej po upadku Powstania Listopadowego i jej uzupełnienia – fortu Śliwickiego na prawym brzegu Wisły (na terenie dzisiejszego Golędzinowa, dawnej szkoły ZOMO). Fort Śliwickiego składał się z budynku koszar i dwóch działobitni uniemożliwiających bezpośredni atak na Cytadelę przez Wisłę. Oba wielkie obiekty wojskowe na sto lat przesądziły o charakterze zabudowy Bródna. Władze  carskie dopuszczały wyłącznie zabudowę drewnianą. Zakaz zniesiono dopiero w 1910 roku. Dzielnica była odcięta od Warszawy mokradłami, wydmami, terenami zalewowymi. Na starych mapach uwidoczniono wyspy w nurcie Wisły. Wieloletnie regulacje nurtu Wisły za pomocą wałów, ostróg i opasek zniszczyły owe biotopy. Po przeprowadzeniu wzdłuż Wisły torów kolejowych i wybudowaniu mostu drogowo-kolejowego tuż przy Cytadeli Bródno zostało odcięte od miasta dodatkowo nasypami kolejowymi.

Największym pracodawcą okazała się kolej, na potrzeby której zbudowano parowozownię, warsztaty naprawy taboru kolejowego, elektrownię, potężny węzeł kolejowy, przyjmujący pociągi nadjeżdżające przez piętrowy most drogowo-kolejowy obok Cytadeli (1875) i most kolejowy tuż obok (1908), potem przez most średnicowy na Powiślu (1931). Cały prawy brzeg Wisły od dzisiejszego Mostu Siekierkowskiego do Mostu Północnego to jedno wielkie torowisko z rozjazdami, które dotkliwie ograniczało rozwój miejskiej zabudowy po praskiej stronie Warszawy. W 1875 roku węzeł kolejowy stał się nadzwyczaj skomplikowany, gdy istniejące już tory kolei petersburskiej i terespolskiej przecięły tory trasy łączącej ówczesny Kowel, Lublin i Mławę. Bródno, Targówek i Pelcowizna zostały zintegrowane z Warszawą dopiero w 1916 roku na mocy decyzji okupacyjnych władz niemieckich. Wymagało to jednak przebicia tuneli pod istniejącymi torowiskami w celu zapewnienia bezkolizyjnych połączeń z miastem.

Wszystko to, co ocalało ze starego Nowego Bródna, zaznaczono żółtym kolorem

Infrastruktura kolejowa stała się zaczynem wielokulturowej społeczności. Rosjanie zatrudniali tysiące robotników i specjalistów, nie patrząc na ich narodowość, pochodzenie  społeczne i wyznanie. Obok siebie pracowali Polacy, Niemcy, Rosjanie, Żydzi, Tatarzy; katolicy, prawosławni, starozakonni, muzułmanie, ewangelicy; robotnicy, chłopi, kupcy, rzemieślnicy, kolejarze, pracownicy inżynieryjni, administracyjni. Musiał to być istny tygiel, który przetrwał do 10 września 1939 roku, kiedy nalot 70 bombowców Luftwaffe zniweczył całą drewnianą zabudowę północnej Pragi. Na Cmentarzu Bródnowskim (prawidłowo bródzieńskim, co jednak wciąż nie przyjmuje się w potocznym i literackim języku) niemieccy lotnicy zgotowali mieszkańcom Bródna rzeź, ostrzelawszy ich z pokładowych karabinów maszynowych. Stare Bródno z dnia na dzień przestało istnieć. Na wizualizacji współczesnej części Warszawy obejmującej tereny od stacji PKP Warszawa-Praga po Annopol, w pasie na wschód od torów kolejowych między dzisiejszym Targówkiem a Białołęką, zachowało się raptem kilkadziesiąt obiektów sprzed II wojny światowej. Trudno je odnaleźć na osiedlach mieszkaniowych dla około 200 tysięcy ludzi i w przekształconej zabudowie fabrycznej powstałej po II wojnie światowej (między innymi w kompleksie nieistniejącej już Fabryki Samochodów Osobowych).

Wszystko to, co ocalało ze starego Nowego Bródna, zaznaczono żółtym kolorem

Książka stanowi jedno z nielicznych świadectw istnienia dzielnicy, która odeszła w historyczny niebyt. Architektoniczne rysunki Zygmunta Kupniewskiego i wyblakłe fotografie przekazują zapomniane klimaty i nastroje przedwojennej praskiej Warszawy. Wielokulturowej, wieloetnicznej, wielowyznaniowej. Której już nie doświadczymy po masowej eksterminacji warszawiaków podczas okupacji hitlerowskiej i podczas powstania warszawskiego; po niespotykanej wędrówce ludów – wskutek niewyobrażalnych wydarzeń i przeobrażeń podczas i po zakończeniu II wojny światowej – a w końcu po przemianach geopolitycznych ostatnich dziesięcioleci. Pozbawiona starych korzeni społeczność warszawska stała się homogeniczna i kosmopolityczna.