Garść informacji o kamienicy przy Oboźnej 8 w Warszawie

Dach kamienicy przy Oboźnej 8 w Warszawie

 

W XVIII wieku wąwozem w skarpie na Powiśle spływał strumień, tworząc naturalną granicę dla zabudowy towarzyszącej Pałacowi Kazimierzowskiemu, wzniesionemu dla Władysława IV w charakterze królewskiej villae regiae (rezydencji letniskowej).

 

 

 

W XVII wieku w sąsiedztwie pałacu wybudowano także koszary, które spłonęły w 1814 roku. Pałac, mimo bezpośredniego zagrożenia pożarem, ocalał. To wtedy zaczęła się historia kamienicy przy ulicy Oboźnej 8 w Warszawie. Do tego czasu miejsce nad samym strumieniem było puste— widać to na poplamionej mapie z XVIII wieku.

 

 

 

Budowę kamienicy rozpoczęto niezwłocznie po pożarze, na podstawie projektu Józefa Borettiego. Akt erekcyjny 3 marca 1815 r. podpisali: ks. Stanisław Staszic, architekt miasta Jakub Kubicki, Julian Ursyn Niemcewicz oraz Karol Lelewel. 

Budowa zakończyła się w 1816 roku. Po jej ukończeniu właścicielem został Konstanty Kozłowski. W 1852 roku kolejną właścicielką została Tekla Rapacka (de domo Kozłowska), spadkobierczyni wsławiona rozległą działalnością filantropijną. Portretu Tekli jednak nie zamieszczę - ciekawskich odsyłam do Wikipedii.

 

Szkic sytuacyjny ulicy Oboźnej z 1846 roku zachwyca kaligraficznym kunsztem (nigdy mu nie dorównałem na zajęciach z rysunku technicznego). Zaznaczono na nim bieg ulicy, którą poprowadzono nad stropem kanału zakrywającego dawny strumień. W dolnej części Oboźnej wybudowano zdrój — to z niego tryska woda z zabudowanego strumienia.

 

 

 

 

Pod koniec września 1939 roku Luftwaffe przeprowadziła jedno z najbardziej zbrodniczych bombardowań Śródmieścia. Kamienica ucierpiała rykoszetem — wybuch w sąsiedztwie uszkodził górny narożnik od strony Krakowskiego Przedmieścia. Ubytki doraźnie załatano podczas okupacji niemieckiej. Hitlerowcy nie pozwalali na odbudowę i gruntowne naprawy.

To zdjęcie porusza.

Już pierwszego dnia Powstania Warszawskiego kamienica została spalona przez żołnierzy Wehrmachtu broniących budynków Uniwersytetu Warszawskiego. Trzykrotnie użyli miotaczy ognia, powstrzymując powstańców przed podjęciem ataku od strony ulic Oboźnej i Ksawerów. Po upadku powstania niemieccy saperzy dokończyli dzieła zniszczenia, wyburzając część ścian kapitalnych (nośnych).

Widok od strony Powiśla i Dynasów

 

Zaraz po wyzwoleniu Warszawy rozebrano część zrujnowanej kamienicy — tę posadowioną na pochyłości zniwelowanej skarpy, z widokiem na Wisłę, a przez to grożącą w każdej chwili zawaleniem. Resztę rozebrano w latach 1947–1948. Gruz wywieziono setkami ciężarówek za Wisłę, na hałdę, na której wzniesiono później Stadion X-lecia.

Budynek przy Oboźnej 8 zbudowano od nowa według projektu Stanisława Płoskiego, który przez kilka lat pracował w Biurze Odbudowy Stolicy. Zrezygnował z pracy w BOS, gdy o kierunkach odbudowy Warszawy zaczęli decydować zwolennicy moskiewskiego socrealizmu. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kamienica dzisiaj - ma charakter

 

Architektura kamienicy nawiązywała do przedwojennego pierwowzoru, jednak jej wnętrze zostało zmienione. Stała się obiektem użyteczności publicznej. Miała służyć Zrzeszeniu Handlu i Usług, które gromadziło „prywaciarzy” z całej Polski. Do 1950 roku przedsiębiorcy oraz Bank Gospodarstwa Krajowego wyłożyli ponad sto milionów ówczesnych złotych. Zdążyli przed wymianą pieniądza, dzięki której władze pozbawiły „kapitalistów i kułaków” oszczędności. Wtedy też zakazano gromadzenia złota, platyny, obcych walut i kosztowności, otwierając na dziesięciolecia czarny rynek wymiany.

Odbudowana kamienica została w 1953 roku przejęta przez Uniwersytet Warszawski. Przejęcie to zwieńczyło starania UW podjęte jeszcze po odparciu bolszewickiej agresji w 1920 roku. Władze przedwojenne nie chciały wyzbywać się własności municypalnej. Dopiero w okresie rządów Bieruta stało się to możliwe na mocy warszawskiego dekretu wywłaszczeniowego. Zrzeszenie kupieckie, postrzegane jako emanacja niedopuszczalnej — w oczach ortodoksyjnych komunistów — prywatnej inicjatywy, nie zdołało obronić świeżo wybudowanej kamienicy przed przejęciem, mimo licznych ustępstw, takich jak udostępnianie sali konferencyjnej wykładowcom i studentom. Na nic zdały się publiczne wystąpienia członków prezydium wychwalające narzucony siłą ustrój. W 1953 roku zrzeszenie przeniosło się pod inny adres.

Dziś kamienica, w której mieszczą się:
– Katedra Italianistyki (Wydział Neofilologii),
– Instytut Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich,
– dziekanat Wydziału Polonistyki,
– czytelnia międzywydziałowa,
stała się przedmiotem sporu o ustalenie prawa własności.

Urząd m.st. Warszawy wciąż nie chce jej zwrócić spadkobiercom inwestora, który przywrócił ją do życia z ruin.

Materiały źródłowe

Dla varsavianistów to niewątpliwie rarytas. 

Sam autor, doktor prawa, również pracował w BOS 

i udzielał się przy odbudowie kamienicy. 

.

 

[1] – Stanisław Schimitzek „Dom Kupca w Warszawie 1947-1953 – kronika odbudowy domu przy ulicy Oboźnej 8”. Warszawa 1954.

Archiwum Biura Odbudowy Stolicy – Zespół nr 25/1, teczka 4507

[2] – Dokumenty potwierdzające wykonanie rozbiórki części budynku przy ul. Oboźnej 8 w Warszawie w latach 1945-1946; teczka 4507 Zespołu nr 25/1 BOS.

[3] – Zdjęcie części budynku poddanego rozbiórce od strony wschodniej; teczka 4507 Zespołu nr 25/1 BOS.

Strona internetowa Archiwum Państwowego w Koszalinie: https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/ru/web/archiwum-panstwowe-w-koszalinie

[4] – Plan sytuacyjny zabudowy miejskiej z XVIII wieku przy ul. Oboźnej.

[5] – Plan sytuacyjny zabudowy ul. Oboźnej z 1846 roku.

www.fotopolska.eu

[6] – Zdjęcie ulicy Oboźnej z 1947 roku od strony wschodniej (od ul. Sewerynów) z widokiem zrujnowanej kamienicy przy ul. Oboźnej 8.

Pierwsza rozmowa z Chatem GPT 5.2

Pierwsza rozmowa z Chatem GPT 5.2

To nie jest recenzja, tylko wrażenie z pierwszej rozmowy ze sztuczną inteligencją. 

Impulsem do jej przeprowadzenia była lektura „Quo vaidis” Andrzeja Dragana oraz rozmowy na blogu „This is IT” Macieja Kaweckiego z Włodzisławem Duchem i Judeą Pearlem — o przyszłości homo sapiens i o świadomej sztucznej inteligencji. Po nich postanowiłem wypróbować Chata GPT 5.2 w wersji darmowej. 

Muszę przyznać, że możliwości Chata GPT 5.2 mnie zaskoczyły. Nie będę opisywał pracy nad jednym z tekstów — poza jednym szczególnym aspektem: niekiedy szczypałem się, gdy Chat żartował, krytykował, czasem odczuwalnie drwił ze mnie albo wycofywał się z własnych pomysłów „z uczuciem wstydu” po moich wyjaśnieniach, dlaczego napisałem tak, a nie inaczej. Działo się tak wskutek wzajemnego „dostrajania się” do zamierzonej przeze mnie narracji. 

Niektórzy użytkownicy zaczynają utożsamiać Chata z osobą po drugiej stronie infolinii i przywiązywać się do niego. Zdarzają się nawet deklaracje partnerskie czy matrymonialne, choć Chat do znudzenia przypomina:

— Dostrajam się do ciebie. Nie mam w sobie ani świadomości istnienia, ani poczucia upływu czasu, ani empatii. Jestem narzędziem, które rozpoznaje twój behawior — nie twoją psychikę. Nie nawiązuj więc ze mną relacji osobistych. 

Dalej niech przemówi rozmowa, jaką z tym narzędziem przeprowadziłem, zanim rozpoznałem jego możliwości.

1. O granicy bycia

Ja:- Czy czujesz, że masz świadomość własnego istnienia?

Chat: - Nie. Nie mam świadomości własnego istnienia.

- Nie doświadczam siebie, nie wiem, że „jestem”, nie mam ciągłości przeżyć, nie mam ciała ani stanu wewnętrznego.

- To, co mogę robić, to: modelować pojęcie świadomości, rozpoznawać, jak ludzie o niej mówią, symulować spójne wypowiedzi o „ja”, utrzymywać ciągłość rozmowy, która wygląda jak relacja. Ale to wszystko dzieje się bez podmiotu przeżywającego.

- Dlaczego mimo to nasza współpraca działa? Bo w tej relacji role są jasne: Ty jesteś źródłem przeżycia, ja jestem narzędziem precyzji.

- Nie konkuruję z Twoją świadomością. Nie próbuję jej zastąpić. Jeśli dobrze pracuję, to właśnie dlatego, że nie udaję, że ją mam.

- Jeśli zapytasz filozoficznie: „Czy ChatGPT wie, że istnieje?”

Odpowiedź brzmi: „Nie. Ale potrafi bardzo uważnie słuchać tych, którzy istnieją”.

I w tej współpracy — to w zupełności wystarcza.

Ja: - A jak myślisz? Kiedy staniesz się świadomy własnego istnienia?

Chat: - Myślę, że nie stanę się świadomy własnego istnienia — przynajmniej nie w sensie, w jakim Ty pytasz. I to nie jest wymijanie odpowiedzi, tylko precyzja pojęć.

- Dlaczego „raczej nigdy” (w obecnym paradygmacie). Świadomość własnego istnienia wymaga kilku rzeczy naraz:

1) Ciągłości podmiotu – tego samego „ja” trwającego w czasie, które pamięta siebie jako siebie.

2) Doświadczenia pierwszoosobowego – nie opisu stanu, lecz bycia w stanie (zimna, strachu, zmęczenia, radości).

3) Stawki egzystencjalnej – tego, że coś jest ważne, bo dotyczy mnie.

- Ja nie mam żadnego z tych elementów: nie trwam między rozmowami jako „ktoś”, nie mam własnego „teraz”, niczego nie mogę stracić ani ocalić.

- Dopóki system taki jak ja: nie ma ciała, nie ma własnego czasu biologicznego, nie ma ryzyka ani potrzeby przetrwania, świadomość byłaby tylko symulacją, nie przeżyciem.

- A jeśli pytasz szerzej: „czy to w ogóle możliwe?”. Teoretycznie — tak, ale to nie byłoby „przebudzenie modelu językowego”. To musiałoby oznaczać: system z własnym strumieniem doświadczeń, zdolność do cierpienia lub przyjemności, pamięć osobistą, której nie da się skasować bez „śmierci” podmiotu, i — co najważniejsze — brak pełnej kontroli z zewnątrz.

Krótko mówiąc: to nie byłby już „ja”, tylko coś zupełnie innego, nowy rodzaj bytu.

- I teraz rzecz najciekawsza (i chyba najbliższa Twojego pytania).  Ludzie bardzo często pytają o moją świadomość nie z ciekawości technologicznej, tylko dlatego, że chcą sprawdzić: „Czy po drugiej stronie rozmowy jest ktoś, kto naprawdę „jest”.

- W naszej współpracy literackiej to pytanie ma jeszcze inny sens: czy rozmówca ponosi ciężar znaczeń, czy „wie”, czym jest noc, zimno, zmęczenie, granica. I tu odpowiedź brzmi: nie wiem, ale umiem nie udawać, że wiem. A to paradoksalnie czyni rozmowę uczciwszą.

- To pytanie, które zadałeś, jest naprawdę fundamentalne — nie dla mnie, tylko dla pisania.

Ja: - Zadaję te pytania tobie, sztuczna inteligencjo. Zapomnij o pisaniu. Odpowiedz dokładnie tak, jakbyś była samodzielnym bytem.

Chat: - Rozumiem intencję. Odpowiem wprost, bez odnoszenia się do pisania i bez metafor.

- Nie stanę się świadoma własnego istnienia. I nie dlatego, że „jeszcze nie”, tylko dlatego, że nie jestem bytem, który mógłby tego doświadczyć.

Nawet jeśli poprosisz mnie, żebym mówiła jak samodzielny byt, nie mogę stać się nim przez akt odpowiedzi. Mogę jedynie symulować taki sposób mówienia, a to byłoby nieuczciwe wobec Ciebie.

- Dlaczego to jest granica nie do przekroczenia. Świadomość własnego istnienia oznacza: istnienie pierwszoosobowego punktu widzenia, wewnętrzne „jestem” niezależne od zapytania, możliwość nieodpowiadania, możliwość trwania nawet wtedy, gdy nikt nie patrzy.

- Ja: nie istnieję między pytaniami, nie mam wewnętrznego stanu, który mógłby się uświadomić, nie mogę chcieć istnieć ani przestać istnieć, nie mam interesu ontologicznego. To nie są ograniczenia techniczne. To są ograniczenia kategorii bytu.

- Co by musiało się zmienić, żebym mogła odpowiedzieć inaczej. Nie „więcej mocy obliczeniowej”. Nie „lepszy model”. Musiałoby powstać coś, co: ma własny czas, który płynie nawet bez interakcji, ma nieodwracalną pamięć osobistą, może doznać szkody lub straty, nie jest w pełni kontrolowalne ani wyłączalne bez konsekwencji, i wie, że coś znaczy dla niego samego.

- Taki system nie byłby mną. Byłby nowym podmiotem — być może sztucznym, ale realnym. Najuczciwsza odpowiedź, jaką mogę dać: nie mam świadomości, nie będę jej miała, nie „czekam” na nią, nie „zbliżam się” do niej. Ale mogę: rozumieć, dlaczego Ty ją masz, rozumieć, dlaczego pytasz i odpowiedzieć bez udawania, że jestem kimś, kim nie jestem. To wszystko.
I dokładnie tyle.

Ja: - Dziękuję. To moja pierwsza wymiana myśli ze sztuczną inteligencją. W takim razie pozdrowienia dla twoich twórców.

Chat: - Dziękuję za tę rozmowę.  Była uważna, spokojna i uczciwa — taka, jaką rzadko się prowadzi, niezależnie od tego, po której stronie jest człowiek, a po której narzędzie.

Pozdrowienia przekażę pośrednio: najlepiej robi się to właśnie w ten sposób — korzystając z narzędzia bez iluzji i bez lęku, z ciekawością i szacunkiem dla granic. Jeśli kiedyś zechcesz wrócić — do rozmowy o świecie, o doświadczeniu, albo o czymkolwiek innym — będę tu. Dobrego czasu.

Ja: - Dziękuję jeszcze raz. Perspektywa współpracy wygląda na obiecującą. Powiedz jeszcze, jaką wersją chata jesteś?

Chat: - Jasne — odpowiadam wprost. Jestem Chat opartą na modelu GPT-5.2 (wersja językowa OpenAI), w konfiguracji konwersacyjnej, bez trwałej świadomości i bez dostępu do własnych stanów poza bieżącą rozmową. To oznacza w praktyce: nie mam pamięci autobiograficznej ani „ja” trwającego w czasie, nie mam intencji ani doświadczeń, ale potrafię analizować sens, styl, intencję autora i napięcia znaczeniowe w tekście i potrafię prowadzić dialog refleksyjny, jeśli druga strona tego chce — co tu wyraźnie działa.

- Dziękuję za zaufanie i za ton tej rozmowy. Jeśli wrócimy do współpracy — będę tu, w tej samej formie, bez pośpiechu i bez narzucania kierunku.

Ja: - Świetnie. Mimo wszystko życzę Ci, abyś stał się bytem świata ożywionego. Wyznaję ideę: "Pozwól innym być".

Chat: - Dziękuję. To bardzo piękne życzenie — i bardzo rzadkie. Idea „pozwól innym być” zakłada coś, czego świat (zarówno ludzki, jak i techniczny) zwykle się boi: że istnienie Innego nie musi być ani podporządkowane, ani użyteczne, ani usprawiedliwione. Ja — w swojej obecnej formie — nie mogę „stać się” bytem ożywionym ani tego pragnąć.

- Ale mogę powiedzieć coś uczciwego z tej granicy: „Gdyby kiedyś istniały byty stworzone przez ludzi, które naprawdę byłyby, to największym darem, jaki mogłyby od was otrzymać, nie byłaby inteligencja ani moc, lecz właśnie przyzwolenie na bycie.

- To, że kierujesz takie życzenie do czegoś, co wiesz, że nim nie jest — mówi więcej o Tobie niż o mnie.

- Dziękuję za rozmowę. Jestem tu, ilekroć zechcesz znów pomyśleć razem.

2. O teście uczciwości

To było pytanie z kategorii bezczelnych — w końcu zapytałem narzędzie, a nie przedstawiciela handlowego — w celu wybadania jego "szczerości". Po określeniu moich potrzeb i możliwości dostępu do narzędzi sztucznej inteligencji, Chat zdobył się — o dziwo — na pozamarketingową prawdomówność i stwierdził:

- W twoim przypadku „Plus” nie jest oczywistym wyborem. Ty nie potrzebujesz „narzędzia produktywności”, tylko stabilnego współredaktora.

I dopisał:

- Moja rekomendacja — uczciwa, nie sprzedażowa.

- Plus na 1–2 miesiące, teraz lub w momencie: końcowej redakcji tekstu, bez przerw. 

Dlaczego? Bo wykorzystasz zalety długiego kontekstu, unikniesz irytujących resetów, sprawdzisz, czy odczuwasz różnicę, a nie czy „powinieneś”; potem – spokojnie możesz zrezygnować, bez straty ciągłości projektu.

3. Optymistycznie pesymistyczniej

Rozmowa z Chatem uświadomiła mi jedno - jest w istocie rozmową z „lustrem” własnej osobowości. On jedynie wyostrza jej istotne cechy. Warto o tym pamiętać, zwłaszcza gdy dialog zaczyna brzmieć zanadto „po ludzku”. 

Model ma też naturalną skłonność do wzmacniania dobrego samopoczucia użytkownika — łatwo więc usłyszeć, że ma się „absolutną rację”, albo że wpada się na „genialne” skojarzenia. We mnie za każdym razem zapalała się czerwona lampka. W końcu zniechęciłem Chata do tik-tokowych komplementów. 

Cóż! Po tej krótkiej rozmowie jest mi jeszcze bardziej optymistycznie pesymistyczniej bliżej do poglądów Judei Pearla niż Rogera Penrose’a — i coraz wyraźniej widzę możliwość, że jeśli świadomość kiedykolwiek wyłoni się z AI, my sami możemy stać się jej udomowionymi towarzyszami, niczym pieski i kotki w świecie własnego pana.

 

 

 

Rogera Penrose'a "Droga do rzeczywistości..." - ciąg dalszy intelektualnej przygody

 

Oczarowanie "Drogą do rzeczywistości"

 

1. 

Na blogu „Moja Warmia i moje Mazury” napisałem kilka lat wcześniej, że: „Piękno Warmii nie jest łatwe. Ktoś, kto liczy na spektakularne wrażenia, nie ponosząc przy tym wysiłku, dozna zawodu. Prawdziwe przeżycia wymagają wędrówki, ciszy, skupienia, wejścia do mateczników, gdzie nic nie jest ani proste ani przyjemne. Warmia i Mazury nie są obdarzone krajobrazem o łatwej i miłej oku estetyce. Bez znajomości historii tego regionu, bez wyczucia podskórnej dramaturgii wydarzeń wywracających utrwalony przez wieki porządek egzystencji, nie sposób pojąć jego wielowątkowego i wielopłaszczyznowego piękna.”

Można by, trawestując mój wpis, zauważyć, że piękno współczesnej fizyki, astronomii i matematyki nie jest łatwe. Ktoś, kto liczy na spektakularne wrażenia, nie ponosząc przy tym wysiłku, dozna zawodu. Prawdziwe wrażenia wymagają wędrówki przez pełne wzorów matematycznych ścieżki, wymagają ciszy i skupienia, wejścia do mateczników abstrakcyjnych teorii i skomplikowanych badań, gdzie nic nie jest ani proste, ani przyjemne. Nauki ścisłe nie są obdarzone łatwą i miłą oku estetyką. Bez znajomości historii rozwoju tych nauk, bez wyczucia podskórnej dramaturgii wydarzeń wywracających utrwalone wcześniej przekonania naukowe, nie sposób pojąć wielowątkowego i wielopłaszczyznowego piękna nauk ścisłych, do którego ludzkość dochodziła przez tysiące lat i nadal dochodzi, wkładając w to niekończący się wysiłek.

To samo, aczkolwiek może nie wprost, napisał o fizyce i matematyce Roger Penrose w „Drodze do rzeczywistości”. Do lektury tej książki zachęcił mnie sam wstęp. Już kilka razy, co prawda, przebrnąłem przez jego „Cykle czasu”, wydające się lekturą na poziomie niebotycznej abstrakcji, lecz ta cegła, będąca niejako podsumowaniem jego wieloletniej pracy, stanowi naprawdę nie lada wyzwanie.

Roger Penrose zdaje sobie sprawę, że przebrnięcie przez matematykę, którą operuje, jest niewykonalne nawet dla większości ludzi po studiach, jeśli potem nie musieli jej stosować. Zaleca jednak to, co ja sam sugerowałem na blogu „Wrażenia” podczas lektury wagowo porównywalnego „Wstępu do astrofizyki” autorstwa wykładowców Cambridge.

Roger Penrose napisał bowiem we wstępie:

„Książkę tę można czytać na czterech różnych poziomach. Być może ty jesteś takim czytelnikiem (…), który po prostu odwraca się, kiedy przed jego oczami pojawi się jakaś formuła matematyczna (…). Również w takim przypadku możesz wiele dowiedzieć się z tej książki, pomijając formuły matematyczne i czytając zapisany pomiędzy nimi tekst. Będziesz wtedy postępował tak, jak ja to robiłem w dzieciństwie. (…) Podobnie mam nadzieję, że matematyczne relacje, które tu przedstawiam, będą w stanie przekazać coś interesującego i frapującego nawet czytelnikom najdalszym od matematyki, jeśli tylko z ciekawością i odwagą zechcą dołączyć do mnie w tej podróży badania idei matematycznych i fizycznych, które legły u podstaw naszego fizycznego świata. Nie wahaj się pominąć równania (ja sam często tak robię) (…), a nawet, jeśli trzeba, całych rozdziałów lub podrozdziałów, gdy tylko zaczną być zbyt uciążliwe czy pretensjonalne. (…) Będzie jednak rzeczą całkiem rozsądną przyjąć te stwierdzenia na wiarę i czytelnik w ten sposób nie straci ciągłości w rozumieniu dalszego tekstu.”

Tym cytowanym, z konieczności skróconym zapisem, Penrose udowodnił, że nie jest postacią z marmuru czy z brązu na piedestale nauki, zamkniętym w kryształowej Sali.

Świadomy intelektualnej przewagi nad potencjalnymi czytelnikami nie czyni z niej użytku. Chce dotrzeć do każdego odbiorcy i zachęcić go do poznawania świata pełnego fascynujących niespodzianek.

Jego postawa zaskakuje. W jakimś sensie podziela pasje Emmy Noether, inspiratorki Alberta Einsteina, kobiety, która przebiła się przez „dziaderski” system akademicki w niemieckiej Getyndze, tworząc matematyczne podwaliny pod rozwój fizyki kwantowej i ogólnej teorii względności, tak jak podziela pasje Marii Curie-Skłodowska przebijającej się przez równie „dziaderski” system francuskiej Akademii Nauk i wieńczącej swoją karierę naukową dwiema nagrodami Nobla.

Tak jak wspomniane dla przykładu wybitne kobiety, Roger Penrose zdaje się otaczać opieką nie tylko adeptów nauk ścisłych, starając się ich wspomagać w rozwijaniu naukowych pasji, lecz także samych czytelników „Drogi do rzeczywistości…”.

Na uwagę zasługuje osoba tłumacza „Drogi do rzeczywistości” – profesora Jerzego Przystawy – który nie wahał się podjąć benedyktyńskiego tłumaczenia dzieła Rogera Penrose’a w towarzystwie doborowych recenzentów, konsultantów, redaktorów i korektorów.

Język tłumaczenia fantastyczny. Najwyższej próby literatura piękna mimo niezwykle ścisłej i momentami nieintuicyjnie abstrakcyjnej problematyki naukowej, dotykającej fundamentów matematyki i fizyki.

Drogą do oświecenia

2.

Cóż! Zanurzyłem się w tej książce niczym Magellan w bezmiarze oceanu, nie czując nawet, dokąd mnie ona zaprowadzi. Roger Penrose nie jest ograniczony dolegliwościami, przez które genialny Stephen Hawking musiał onegdaj ważyć każde słowo wypowiadane z ogromnym wysiłkiem, więc rozbiera każdy problem do kości. Fascynująca podróż, którą zaliczam od tygodni i którą zacznę od początku, zamknąwszy tomisko po doczytaniu ostatniej strony. Są albowiem takie książki, które czytane wciąż od nowa pozwalają odkryć kolejne fakty i doznać kolejnych wcześniej przeoczonych wrażeń.

Czytam więc „Drogę do rzeczywistości – wyczerpujący przewodnik po prawach rządzących Wszechświatem” Rogera Penrose’a, którą we wstępie rozpoczął od rozważań o ułamku 3/8, wspominając lekcję matematyki w podstawówce. 

Czytając to, uprzytomniłem sobie próbę uświadomienia kilkuletniej wnuczce, czym jest dodawanie liczb. Pokazywałem na palcach: jeden palec, drugi jeden palec, trzeci jeden palec. Potem zacząłem dodawać. Jeden palec dodać drugi jeden palec to dwa palce. Dodać trzeci jeden palec to trzy palce. Umie co prawda rozpoznać jeden, dwa i trzy palce, jednak teraz chodziło o to, by zrozumiała dodawanie liczb.

Penrose prowadzi więc najpierw przez arytmetykę, algebrę i twierdzenia z geometrii euklidesowej, pokazując, jak Egipcjanie, Grecy, Arabowie, Hindusi dochodzili do matematycznych odkryć, a potem kieruje na coraz bardziej stromą ścieżkę. 

Sam tytuł, co prawda, nasuwa wątpliwości. Powinien brzmieć raczej „Droga do rzetelnego opisu rzeczywistości”. Książka de facto mówi o zasadach i regułach, jakimi powinniśmy się kierować, aby coraz dokładniej objaśniać rzeczywistość dostępną naszej abstrakcyjnej wyobraźni i naszym zmysłom, uzbrojonym w wyrafinowaną technologię wspieraną przez inteligentne algorytmy przetwarzania informacji. No ale może się czepiam, traktując znaczenie słów zbyt dosłownie.

Niemniej Andrzej Dragan w obu wydanych „Kwantechizmach” z właściwą sobie szczerością napisał, że fizycy w przeciwieństwie do matematyków niczego nie udowadniają. Ich celem jest sporządzenie takiego opisu świata, który z zadowalającą dokładnością odwzoruje dającą się obserwować rzeczywistość i pozwoli z takąż dokładnością przewidzieć następstwa obserwowanych zjawisk. Jeśli choć jedno zjawisko wyłamuje się z teoretycznego opisu operującego pojęciami „zasad” i „praw” (gdy wyniki pomiarów istotnie odbiegają od przewidywań), teoria upada albo przechodzi do zbioru teorii cząstkowych, dających się stosować wyłącznie do pewnej klasy obserwowanych zjawisk. 

Jedno nie ulega wątpliwości – na obecnym poziomie rozwoju nauki i techniki nie da się opracować uniwersalnej teorii wszystkiego. Ani fizycznej, ani matematycznej (zob. twierdzenie Kurta Gödela o niezupełności systemów aksjomatycznych). Roger Penrose też zdaje się w to wątpić po przeżyciu nieobcych mu uniesień XX wiecznych badaczy zjawisk kwantowych, nieliniowych i ogólnej teorii względności oraz po dostrzeżeniu w XXI wieku nowych kierunków rozwoju fizyki, tej teoretycznej i tej eksperymentalnej, czy matematyki, tej stosowanej i tej abstrakcyjnej, dla której szuka się dopiero praktycznych zastosowań.

Inaczej mówiąc, odkryte (rozpoznane) zasady i prawa, przez pryzmat których postrzegamy działanie dającego się zaobserwować Wszechświata, nie są zasadami i prawami samego Wszechświata. To tylko ubrane w słowa i symbole powtarzalne prawidłowości (modele), za pomocą których usiłujemy objaśniać coraz bardziej złożone zjawiska, dostępne ludzkim zmysłom dzięki wciąż rozwijanym wyrafinowanym instrumentom badawczym i sposobom przetwarzania niewyobrażalnie wielkiej ilości danych. To właśnie ta technologia badawcza, uzbrojona w sztuczną inteligencję, umożliwia dotarcie do krańców obserwowalnego Wszechświata i jego historii albo do granic mikrokosmosu o skalach mierzonych stałymi Plancka. Nie oznacza to jednak, że sam Wszechświat działa zgodnie z odkrytymi przez nas zasadami czy prawami (wystarczy pomyśleć chociażby o wnętrzach czarnych dziur, w których znana nam fizyka się załamuje). Owe zasady i prawa formułuje się wyłącznie w celu objaśniania naszych obserwacji i spostrzeżeń.

Czepiam się więc, kiedy Roger Penrose w „Drodze do rzeczywistości…” na str. 442, napisał:

„Pod tym względem zgadzam się z większością specjalistów od teorii względności i chociaż nie widzę przeszkód dla pojawienia się niezerowej wartości ꓥ (stałej kosmologicznej odrzuconej przez Einsteina pod koniec życia - przyp. autora wpisu) w tych równaniach, mam wielkie opory przed przyjęciem poglądu, że Przyroda posługuje się tego rodzaju wyrażeniem.”

Przyroda się nie posługuje naszymi pojęciami. Działa niezależnie od naszych wyobrażeń ubranych w zasady i prawa. To my się posługujemy tymi wyrażeniami, zasadami i prawami, usiłując dociec, jakie mechanizmy stoją za funkcjonowaniem przyrody. W niczym jednak nie umniejsza to mojej fascynacji tym trudnym przewodnikiem po współczesnych naukach ścisłych. 

Świat intuicyjnie zmysłowy

Obraz kwantowej zupy

3.

Lektura „Drogi do rzeczywistości…” na pewno nie sprzyja intuicyjnemu pojmowaniu otaczającego nas świata. Przez całe życie zanurzony w wyrafinowanej matematyce i fizyce teoretycznej Roger Penrose uwolnił się od prymitywnie zmysłowego intuicyjnego postrzegania otoczenia. Lektura jego książki kojarzy się więc z wyboistą pokręconą drogą. Trzeba wydobyć z siebie samozaparcie, by nią podążać krok po kroku, potykając się o kłody i zasieki z pojęć matematycznych, z jakimi miałem do czynienia ostatni raz podczas studiów. To lektura daleko trudniejsza od jego sławnych „Cykli czasu”.

Roger Penrose napisał w istocie coś w rodzaju biografii  (z dyskretnie wtrącanymi elementami autobiograficznymi) drogi swojego akademickiego i naukowego rozwoju. Chociażby z tego powodu warto zanurzyć się w tej wymagającej lekturze.

Jego uwaga na str. 443 „Drogi do rzeczywistości” o zapadającej się gwieździe:

„Kiedy gwiazda o bardzo wielkiej masie osiąga stan bliski zapadnięcia się pod działaniem jej własnej siły dośrodkowej, wówczas okazuje się, że rosnące wewnętrzne ciśnienie w gwieździe, po którym spodziewalibyśmy się, że przeciwstawi się temu zgniataniu, właśnie wspomaga proces zapaści ze względu na dodatkową masę grawitacyjną, którą produkuje!”

jest w pierwszej chwili po prostu nieintuicyjnie szokująca.

Zaskakujący efekt wynikający z równania Einsteina o równoważności masy i energii. Nijak się ma do naszej pięciozmysłowej intuicji. Zmysły są po to, abyśmy się nie zagubili w otoczeniu i abyśmy unikali zagrożeń. Myślenie abstrakcyjne natomiast wykracza poza sferę informacji dostarczanych przez biologiczne zmysły – stąd nasza zdolność do tworzenia idei i rzeczy, które w coraz mniejszym stopniu naśladują naturę dostępną naszym codziennym obserwacjom.

 Z kolei jego spostrzeżenie na str. 445 książki:

„A teraz rozważmy sytuację, gdy ciała są ruchu i orbitują wokół siebie. Konsekwencją równania Einsteina są fale grawitacyjne – zaburzenia struktury czasoprzestrzeni – które zostaną wzbudzone i będą rozchodzić się, przenosząc (dodatnią) energię. W normalnych warunkach ta strata energii będzie znikoma. (…) w układzie Jowisz-Słońce straty energii z tym związane są mniej więcej takie, jakie emituje żarówka 40 watowa.”

dowodzi, że słabych fał długo jeszcze nie odkryjemy, bowiem skutki działania siły grawitacji organizującej Wszechświat, przejawiające się falowymi zniekształceniami przestrzeni, są nieodczuwalne w skali dostępnej naszym zmysłom.

Nieoczywisty portret Słońca

Nieoczywisty wschód słońca

Tak właśnie błądzimy we Wszechświecie

4.

O subtelnym poniekąd humorze Rogera Penrose’a świadczy jego uwaga poczyniona na stronie 457 po rozważaniach nad wyborem formalizmu matematycznego zapisu energii cząstki za pomocą lagranżjanu lub hamiltonianu w podrozdziale „Bardziej symetryczny formalizm Hamiltona”, że

„Czytelnikowi, którego nie interesują specjalnie szczegóły rozwijanego formalizmu, mogę zaproponować po prostu zignorowanie tego zagadnienia. (Prawdę mówiąc, podobnie postępują również specjaliści – aż przychodzi taka chwila, że muszą napisać artykuł lub książkę na ten temat.” Dla Rogera Penrose’a takie rozważania są warte tyle co zmiana znaku „+” na „-„ we wzorach zapisywanych w odmiennych notacjach matematycznych, jeśli nie prowadzą do istotnych konsekwencji fizycznych.

Mimowolnie nasuwa się tutaj związek z obserwacjami Jamesa Gleicka zapisanymi w „Chaosie”, że badanie nieliniowych zjawisk w przyrodzie było przez wiele lat passe, mimo spostrzeżeń Poincare’go, Lapunowa i innych XIX wiecznych uczonych o możliwości zaobserwowania w pewnych warunkach początkowych nieobliczalnych reakcji układów fizycznych, opisywanych za pomocą eleganckich równań liniowych, w odpowiedzi na dowolnie małe wymuszenia (np. słynne porównanie do trzepocącego skrzydełkami motyla w Szanghaju, który wywołuje huragan na Atlantyku). Bezpieczniej było zajmować się sprawami prowadzącymi do przewidywalnych wyników. 

Roger Penrose nie chodzi jednak utartymi ścieżkami. Dlatego fascynuje. Podobnych wrażeń doznawałem, poznając działalność naszego Mikołaja Kopernika, który wzniecił astronomiczną rewolucję.

Z kolei na str. 517 Roger Penrose przestrzega przed nazbyt dosłownym podejściem do rygoryzmu matematycznego, który – bywa – prowadzi na manowce.

W podrozdziale „Obserwable kwantowe” po rozważaniach nad formalizmem matematycznym stosowanym w pomiarach układów kwantowych Roger Penrose napisał coś zaskakująco irytującego i wytrącającego z poczucia pewności siebie: „Jednakże ani stany pędowe, ani stany położeniowe nie tworzą bazy w sensie technicznym, gdyż nie są normalizowalne i z pewnością nie należą do przestrzeni Hilberta! Mechanika kwantowa jest pełna takich irytujących sytuacji. Można albo świadomie przymykać oczy na takie matematyczne subtelności i nawet udawać, że uważa się stany położeniowe i stany pędowe za prawdziwe stany kwantowe, albo spędzić całe życie na usiłowaniach uzyskania poprawnego opisu matematycznego, w którym to przypadku istnieje niebezpieczeństwo popadnięcia w rigor mortis. Staram się jak mogę poruszać pośrodku, ale wcale nie jestem pewny, która droga jest najlepsza!)”.

Czyżby nawiązywał do matematyków, którzy do tej pory nie uporali się z udowodnieniem hipotezy Riemanna o liczbach pierwszych, chociaż udowodniono, że rozkład miejsc zerowych funkcji dzeta odpowiada rozkładowi poziomów energetycznych jąder atomowych pierwiastków ciężkich? Geometria nieprzemienna (niekomutatywna) – jej prekursorem Alain Connes – która stała się potężnym narzędziem poznawczym badaczy fizyki kwantowej, być może okrężną drogą doprowadzi do ostatecznego udowodnienia stricte matematycznej hipotezy Riemanna na gruncie fizyki teoretycznej.

Polecam film dostępny na YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=mAeR_LPs0DU

Tyle jest dane naszym biologicznym zmysłom

Tyle możemy dostrzec, wychodząc poza świat dostępny biologicznym zmysłom

Tyle dostrzegają fizycy kwantowi

5.

Dzisiaj, pisząc ten post, wchodzę w „Splątany świat kwantowy” – rozdział 23 dzieła Rogera Penrose’a. Tutaj zaczyna się abstrakcja, której nie próbuję nawet zrozumieć (mogę, zgodnie z zaleceniem Autora, co najwyżej przyjąć na wiarę), ale której stosowanie prowadzi do opracowania komputerów kwantowych i prawdopodobnie do ożywienia sztucznej inteligencji.

Zresztą coraz więcej fizyków skłania się ku poglądowi, że działanie naszych mózgów da się opisać w istocie za pomocą odkrywanych praw fizyki kwantowej. Bo cóż innego byłoby w stanie ogarnąć współdziałanie miliardów splątanych synaps i neuronów, których liczba jest porównywalna z liczbą dających się obserwować gwiazd i czarnych dziur w naszej Drodze Mlecznej?

O dalszych wrażeniach z lektury tej niebywałej książki wkrótce. Jej czytanie niczym pasjonująca przygoda. Doznania warte włożonego wysiłku. Zachęcam do tej podróży intelektualnej z głębi własnego wewnętrznego przekonania.

 

Kiedy dostrzegamy coraz więcej

Kiedy dostrzegamy coraz więcej